Beyond Compliance: CSDDD กับอนาคตของการกำกับดูแลห่วงโซ่อุปทานไทย

ในโลกธุรกิจปัจจุบัน คำถามสำคัญไม่ได้มีเพียงว่าบริษัทสร้างผลกำไรได้มากเพียงใด แต่ยังรวมถึงว่ากำไรนั้นเกิดขึ้นอย่างไร และใครเป็นผู้แบกรับต้นทุนทางสังคม สิทธิมนุษยชน และสิ่งแวดล้อมที่อาจเกิดขึ้นตลอดห่วงโซ่อุปทาน

ในอดีต ประเด็นเหล่านี้มักถูกมองว่าเป็นเรื่องของความรับผิดชอบโดยสมัครใจของภาคธุรกิจ หรืออยู่ในรูปแบบกิจกรรมเพื่อสังคม (Corporate Social Responsibility: CSR) ที่ดำเนินการควบคู่ไปกับกิจกรรมทางธุรกิจหลัก อย่างไรก็ตาม ในช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา แนวคิดเรื่องการประกอบธุรกิจอย่างมีความรับผิดชอบ(Responsible Business Conduct: RBC) ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะภายหลังการรับรองหลักการชี้แนะแห่งสหประชาชาติว่าด้วยธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน (United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights: UNGPs) ในปี พ.ศ. 2554 แนวคิดดังกล่าวได้เปลี่ยนมุมมองจากการมุ่งเน้นกิจกรรมเพื่อสังคม ไปสู่การตั้งคำถามว่าธุรกิจมีระบบและกระบวนการในการระบุ ป้องกัน บรรเทา และจัดการผลกระทบด้านสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมที่อาจเกิดขึ้นจากกิจกรรมของตนเองและห่วงโซ่อุปทานหรือไม่ การพัฒนาของ Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD) หรือกฎหมายว่าด้วยการตรวจสอบรอบด้านด้านความยั่งยืนของภาคธุรกิจของสหภาพยุโรป จึงไม่ควรถูกมองว่าเป็นเพียงกฎหมายฉบับใหม่ หากเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนผ่านครั้งสำคัญของการกำกับดูแลธุรกิจในระดับโลก

CSDDD: มากกว่าการปฏิบัติตามกฎหมาย

การอภิปรายเกี่ยวกับ CSDDD ในประเทศไทยมักมุ่งเน้นไปที่ผลกระทบต่อการส่งออก ต้นทุนทางธุรกิจ หรือความพร้อมของผู้ประกอบการไทย อย่างไรก็ตาม การมอง CSDDD ผ่านมิติของการปฏิบัติตามกฎหมายเพียงอย่างเดียวอาจทำให้เรามองข้ามสาระสำคัญของแนวคิดนี้

หัวใจของ CSDDD อยู่ที่การส่งเสริมให้ธุรกิจดำเนินกระบวนการตรวจสอบรอบด้าน (Due Diligence) อย่าง "ต่อเนื่อง" เพื่อทำความเข้าใจและบริหารจัดการความเสี่ยงด้านสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมที่อาจเกิดขึ้นตลอดห่วงโซ่อุปทาน

ทั้งนี้ทั้งนั้น แนวทางดังกล่าวตั้งอยู่บนหลักการของการบริหารจัดการความเสี่ยง (risk-based approach) ซึ่งให้ความสำคัญกับประเด็นที่มีความรุนแรงหรือมีโอกาสก่อให้เกิดผลกระทบสูง มากกว่าการพยายามเก็บข้อมูลทุกประเด็นในระดับเดียวกัน ธุรกิจจึงไม่ได้ถูกคาดหวังให้ขจัดความเสี่ยงทั้งหมดออกไป แต่ถูกคาดหวังให้สามารถแสดงให้เห็นว่า "มีความพยายามอย่างเหมาะสม" ในการระบุและจัดการความเสี่ยงเหล่านั้น

ในทางปฏิบัติ สิ่งที่มีความสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการมีนโยบายหรือรายงานด้านความยั่งยืน หากรวมถึง "หลักฐาน" ที่สะท้อนว่ากระบวนการต่าง ๆ ได้เกิดขึ้นจริง ไม่ว่าจะเป็นการประเมินความเสี่ยง การรับฟังผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย การติดตามผล หรือการจัดการข้อร้องเรียน หลักฐานเหล่านี้ หรือ evidence of procedures กำลังกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของการกำกับดูแลธุรกิจในยุคปัจจุบัน ดังนั้น ทักษะการบันทึก จัดเก็บ และบริหารจัดการข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมทางธุรกิจ ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และประเด็นความเสี่ยงตลอดห่วงโซ่อุปทาน จึงเป็นพื้นฐานสำคัญของการแสดงความรับผิดชอบ ความโปร่งใส และความพร้อมในการรับมือกับความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต

เหตุใดเรื่องนี้จึงสำคัญต่อประเทศไทย

แม้ว่าบริษัทไทยจำนวนมากอาจไม่ได้อยู่ภายใต้ขอบเขตการบังคับใช้โดยตรงของ CSDDD แต่ประเทศไทยมีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อุปทานระดับโลก ไม่ว่าจะเป็นในภาคเกษตร อาหาร ยางพารา อาหารทะเล หรืออุตสาหกรรมการผลิต ในบริบทดังกล่าว ความสามารถในการเข้าถึงข้อมูลที่น่าเชื่อถือ การมีระบบติดตามความเสี่ยง และการมีช่องทางรับฟังเสียงของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย อาจมีความสำคัญต่อความสามารถในการแข่งขันไม่แพ้ปัจจัยด้านต้นทุนหรือประสิทธิภาพการผลิต ประเด็นที่น่าสนใจคือ ความท้าทายเหล่านี้ไม่สามารถแก้ไขได้โดยภาคธุรกิจเพียงฝ่ายเดียว หากต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาควิชาการ ภาคประชาสังคม ชุมชนท้องถิ่น และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องตลอดห่วงโซ่อุปทาน

ด้วยเหตุนี้ คำถามสำคัญสำหรับประเทศไทยอาจไม่ใช่เพียงว่า "ธุรกิจจะปรับตัวอย่างไร" แต่รวมถึงว่า "ประเทศไทยจะพัฒนาระบบนิเวศที่สนับสนุนการประกอบธุรกิจอย่างมีความรับผิดชอบได้อย่างไร"

จากห่วงโซ่อุปทานสู่ระบบนิเวศแห่งความรับผิดชอบ

ในระยะยาว การตอบสนองต่อ CSDDD ไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการเตรียมความพร้อมของภาคธุรกิจ แต่ควรรวมถึงการพัฒนาระบบนิเวศที่สนับสนุนการดำเนินกระบวนการตรวจสอบรอบด้านอย่างมีประสิทธิภาพ ไม่ว่าจะเป็นระบบข้อมูลที่น่าเชื่อถือ กลไกการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย กระบวนการรับเรื่องร้องเรียนที่เข้าถึงได้ หรือการสร้างความร่วมมือระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

หากมองในมุมนี้ CSDDD จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของการค้า การส่งออก หรือกฎหมายของสหภาพยุโรป หากเป็นโอกาสในการทบทวนว่า ห่วงโซ่อุปทานของไทยมีความโปร่งใส รับผิดชอบ และพร้อมรับมือกับความเสี่ยงในโลกที่ซับซ้อนมากขึ้นเพียงใด
ท้ายที่สุดแล้ว ความสามารถในการแข่งขันในอนาคตอาจไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าใครผลิตได้เร็วที่สุดหรือมีต้นทุนต่ำที่สุดเพียงอย่างเดียว หากยังขึ้นอยู่กับว่าใครสามารถสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และแสดงให้เห็นว่าการเติบโตทางเศรษฐกิจสามารถดำเนินไปควบคู่กับการเคารพสิทธิมนุษยชนและการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมได้อย่างแท้จริง

• ข่าวมหาวิทยาลัยมหิดล
• ข่าวและสิ่งแวดล้อม
• ข่าวห่วงโซ่อุปทาน
• ข่าวสิ่งแวดล้อม
• ข่าวมหาวิทยาลัย