TSPCA เตือนโรคอุบัติใหม่จากสัตว์สู่คน พร้อมย้ำให้ดูแลสัตว์อย่างเข้าใจ

รศ.ดร.น.สพ.ศิวะพงษ์ สังข์ประดิษฐ์ กรรมการสมาคมป้องกันการทารุณสัตว์แห่งประเทศไทย (TSPCA) และอาจารย์คณะสัตวแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล กล่าวเตือนโรคอุบัติใหม่จากสัตว์สู่คนว่า ตลอดช่วงทศวรรษที่ผ่านมา คำว่า "โรคอุบัติใหม่จากสัตว์สู่คน" ได้ขยับจากบทเรียนเฉพาะทางในตำราแพทย์และสัตวแพทย์ มาอยู่บนพาดหัวข่าวหน้าหนึ่งและสร้างความสั่นสะเทือนให้กับเศรษฐกิจ สังคม และวิถีชีวิตของเราบ่อยขึ้นเรื่อย ๆ ตั้งแต่ไข้หวัดใหญ่สายพันธุ์ใหม่ ไข้หวัดนก ซาร์ส เมอร์ส โควิด-19 และโรคฝีดาษลิง สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญหรือคำสาป แต่เป็นผลพวงโดยตรงจากน้ำมือและวิถีชีวิตของมนุษย์เราเองทั้งสิ้น จากข้อมูลทางระบาดวิทยาในระดับสากล พบว่ามากกว่าร้อยละ 60 ของโรคติดเชื้ออุบัติใหม่ในคน มีต้นตอมาจากสัตว์ และที่น่าสนใจคือ มากกว่าร้อยละ 70 ของกลุ่มนี้ เป็นเชื้อที่กระโดดข้ามสายพันธุ์มาจากสัตว์ป่า คำถามสำคัญที่พวกเรามักจะสงสัยร่วมกันคือ "แล้วทำไมโรคพวกนี้ถึงเพิ่งมาระบาดเอาตอนนี้ ในเมื่อสัตว์ป่าเหล่านั้นก็อยู่ในธรรมชาติของมันมาเป็นร้อยเป็นพันปีแล้ว"

คำตอบของคำถามข้างต้นไม่ได้อยู่ที่ตัวสัตว์ป่า แต่อยู่ที่ "สะพานเชื่อม" ที่มนุษย์สร้างขึ้นโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ ในอดีต ป่าลึกและระบบนิเวศที่สมบูรณ์ทำหน้าที่เป็นปราการธรรมชาติ ที่กักเก็บเชื้อโรคเหล่านี้ไว้ให้อยู่เฉพาะในกลุ่มสัตว์ป่า แต่ในปัจจุบัน การเพิ่มขึ้นของประชากรโลกอย่างรวดเร็ว ทำให้เราต้องการพื้นที่ทำกินและที่อยู่อาศัยมากขึ้น การตัดไม้ทำลายป่าเพื่อทำเกษตรกรรมเชิงเดี่ยว การสร้างเขื่อน หรือการตัดถนนผ่านใจกลางป่าลึก ได้เข้าไปทำลายปราการนี้ลง พื้นที่ทับซ้อนระหว่างมนุษย์กับสัตว์ป่าจึงแคบลงเรื่อย ๆ เมื่อสัตว์ป่าสูญเสียที่อยู่อาศัยในธรรมชาติ บางชนิดสูญพันธุ์ แต่บางชนิดที่ปรับตัวได้ เช่น ค้างคาว หนู หรือลิง ก็เริ่มอพยพเข้ามาหากินใกล้ชุมชนเมือง เข้ามาอยู่ในฟาร์มปศุสัตว์ หรือบนหลังคาบ้านของเรา การสัมผัสกันโดยตรงหรือโดยอ้อมผ่านสิ่งแวดล้อมที่ปนเปื้อนสารคัดหลั่งของสัตว์เหล่านี้ จึงกลายเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ง่ายขึ้นในชีวิตประจำวัน นอกจากนี้ "กิจกรรมเชิงพาณิชย์" ก็เป็นตัวเร่งปฏิกิริยาที่น่ากลัว การค้าสัตว์ป่าทั้งแบบถูกกฎหมายและผิดกฎหมายเพื่อนำมาเป็นสัตว์เลี้ยงแปลก ๆ หรือเพื่อการบริโภคอาหารป่าตามความเชื่อ และมีการนำสัตว์หลากหลายสายพันธุ์ที่ไม่เคยเจอกันในป่า มาอยู่รวมกันในกรงแคบ ๆ เอื้อให้เชื้อโรคสามารถแลกเปลี่ยนสายพันธุกรรมและพัฒนาตัวเองได้อย่างรวดเร็ว

หัวใจสำคัญของการรับมือกับโรคอุบัติใหม่ไม่ใช่การตื่นตระหนก ไปไล่ล่าหรือทำลายล้างสัตว์ที่เป็นพาหะ เพราะค้างคาว ลิง หรือนก ต่างก็ทำหน้าที่สำคัญในระบบนิเวศ เช่น การผสมเกสรดอกไม้ การควบคุมแมลงศัตรูพืช หากเราไปทำลายพวกเขา ระบบนิเวศจะพังทลาย และอาจนำมาซึ่งภัยพิบัติรูปแบบอื่นที่รุนแรงกว่าเดิม สิ่งที่พวกเราในฐานะประชาชนทั่วไปทำได้และควรทำทันที คือการเว้นระยะห่างที่เหมาะสม และการปรับพฤติกรรมในชีวิตประจำวันผ่านแนวทางปฏิบัติ ดังนี้

1. ลดและละทิ้งกิจกรรมที่เสี่ยงต่อการสัมผัสสัตว์ป่า: ไม่สนับสนุนการซื้อขาย การนำสัตว์แปลกมาเลี้ยง หรือการบริโภคเนื้อสัตว์ป่า เพราะเราไม่มีทางรู้เลยว่าสัตว์เหล่านั้นนำพาเชื้อโรคหรือเชื้อกลายพันธุ์อะไรมาด้วย
2. ยกระดับสุขอนามัยส่วนบุคคลให้เป็นนิสัย: "กินร้อน ช้อนกลาง ล้างมือ" ยังคงเป็นเกราะป้องกันทางกายภาพที่ดีที่สุด สามารถตัดวงจรการรับเชื้อเข้าสู่ร่างกายได้เป็นอย่างดี
3. การจัดการสิ่งแวดล้อมในบ้านและชุมชน: ดูแลบ้านเรือนให้สะอาด ไม่อับทึบ ไม่ให้เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์พาหะ เช่น หนู หรือนกพิราบ
4. ตระหนักถึงแนวคิด "สุขภาพหนึ่งเดียว" (One Health): นี่คือหัวใจของการสาธารณสุขยุคใหม่ที่พวกเราทุกคนต้องเข้าใจ ร่วมกันตระหนักว่า สุขภาพของมนุษย์ สุขภาพของสัตว์ และสุขภาพของสิ่งแวดล้อมรอบตัวเรานั้น ไม่สามารถแยกออกจากกันได้ ถ้าผืนป่าป่วย สัตว์ป่าไม่มีที่อยู่จนต้องหนีมาอยู่ในเมือง สัตว์เลี้ยงในบ้านของเราก็จะป่วย และในท้ายที่สุด มนุษย์เราก็จะไม่รอดพ้นจากความเจ็บป่วยเช่นกัน

โรคอุบัติใหม่จากสัตว์สู่คนไม่ใช่เรื่องไกลตัว และโควิด-19 ก็ไม่ใช่โรคสุดท้ายที่เราจะต้องเผชิญในชีวิตนี้ ตราบใดที่โลกยังคงเปลี่ยนแปลง และคนยังไม่หยุดรุกรานธรรมชาติ เชื้อโรคก็พร้อมที่จะปรับเปลี่ยนเสมอ การมีความรู้ที่ถูกต้อง ไม่ตื่นตูม แต่ตื่นตัวอยู่เสมอ และการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมให้อยู่ร่วมกับสิ่งแวดล้อมอย่างเกื้อกูล จะปกป้องตัวเรา ครอบครัว และโลกใบนี้จากการระบาดครั้งต่อไป

ด้าน ดร.สาธิต ปรัชญาอริยะกุล เลขาธิการและผู้อำนวยการสมาคมป้องกันการทารุณสัตว์แห่งประเทศไทย (TSPCA) กล่าวว่า ขณะนี้สมาคมฯ ได้รณรงค์ให้ความรู้ เกี่ยวกับการดูแลสัตว์อย่างเข้าใจ เพื่อเป็น แนวทางการปฏิบัติต่อสัตว์เลี้ยงและสัตว์ป่าอย่างถูกต้อง เพื่อเป็นการจัดสวัสดิภาพป้องกันการทารุณสัตว์ และป้องกันโรคภัยที่อาจจะเกิดขึ้นจากสัตว์สู่คนได้ เช่น การเลี้ยงสัตว์เมื่อพร้อม เลี้ยงสุนัขและแมว ควรมีเวลาให้ การเลี้ยงสัตว์คือความรับผิดชอบ ตลอดชีวิต การนำสัตว์ไปปล่อยผิดวิธี เช่น การจับนกในธรรมชาติเพื่อการปล่อย การปล่อยปู ปล่อยเต่าผิดน้ำ นำมาซึ่งการทรมานสัตว์ เพราะการปล่อยไม่ใช่การทำบุญที่แท้จริง ถ้าไม่เข้าใจธรรมชาติของสัตว์ หรือแม้แต่การเที่ยวชมสัตว์ป่า สัตว์น้ำ เช่น วาฬ โลมา หรือพะยูน ที่ผิดวิธี จะเป็นการรบกวนวงจรชีวิตสัตว์ และทำลายระบบนิเวศของสัตว์อย่างไม่รู้ตัว จึงควรต้องมีความรู้เกี่ยวกับการเที่ยวชมสัตว์อย่างรับผิดชอบ เช่น เว้นระยะห่าง ไม่ไล่ตาม ไม่ส่งเสียงดัง ไม่ให้อาหาร

ดังนั้น การเลือกปฏิบัติต่อสัตว์ที่ถูกต้องคือหัวใจ ของการอยู่ร่วมกันอย่างปลอดภัย เพราะทุกชีวิตมีคุณค่าในตัวเองที่ต้องอาศัยอย่างเกื้อกูลกัน

• ข่าวสมาคมป้องกันการทารุณสัตว์แห่งประเทศไทย
• ข่าวสมาคมป้องกันการทารุณสัตว์
• ข่าวมหาวิทยาลัยมหิดล
• ข่าวแห่งประเทศไทย
• ข่าวสมาคมป้องกัน