ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา (Lunar The Land without Time) นิทรรศการของ วราลี ณ ป้อมเพชร & ลูน่า

คัดสรร โดย กมล เผ่าสวัสดิ์ ระหว่างวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 - 28 กุมภาพันธ์ 2570 ที่ Doxza art lab

"ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา" (Lunar The Land without Time) วางการรับรู้ต่อสิ่งที่ปรากฏและดำรงอยู่ตรงหน้าไว้เป็นจุดตั้งต้นของนิทรรศการ โดยไม่ได้กำหนดเส้นทางจากสิ่งที่เห็นไปสู่ความหมายใดความหมายหนึ่งไว้ล่วงหน้า องค์ประกอบต่าง ๆ ภายในงาน ทั้งที่มองเห็น สัมผัสได้ หรือเพียงรับรู้ถึงการดำรงอยู่ จึงเปิดพื้นที่ว่างให้ผู้ชมสร้างความเข้าใจจากประสบการณ์การรับรู้ของตนเอง และนำไปสู่ความหมายที่แตกต่างกันออกไป

ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา คือนิทรรศการของ วราลี ณ ป้อมเพชร & ลูน่า โดยมี กมล เผ่าสวัสดิ์ เป็นภัณฑารักษ์ แบ่งพื้นที่จัดแสดงออกเป็น 2 ส่วน ได้แก่ ห้องศิลปะจัดวางหลัก (Main Installation) และห้องศิลปะจัดวางภาพถ่าย (Photo Installation) โดยมี "ลูน่า" (Lunar) ผลงานที่วราลีพัฒนามาอย่างต่อเนื่องเป็นหนึ่งในแกนสำคัญร่วมกัน ครั้งนี้ลูน่ากลับมาพร้อมกับคำถามที่ติดตามการทำงานของศิลปินมาเป็นเวลานานว่า แท้จริงแล้วลูน่ามีสถานะเป็นอะไร และการมีอยู่ของเธอจะปรากฏให้มนุษย์รับรู้ได้อย่างไร

เกี่ยวกับลูน่า

ลูน่าเป็นโปรเจ็กต์ที่วราลีนำเสนอมาตั้งแต่ช่วงที่ยังเป็นนักศึกษาศิลปะ ก่อนต่อยอดไปสู่ผลงานและนิทรรศการในหลายช่วงเวลาของชีวิต ศิลปินเคยวางให้ลูน่าเป็นตัวละครเด็กผู้หญิงที่ทำหน้าที่คล้ายผู้เล่าเรื่อง เดินทางไปยังสถานที่ต่าง ๆ และพัฒนารายละเอียดขึ้นจากประสบการณ์ที่พบเจอ โดยมีประเด็นเรื่องความรุนแรงในครอบครัว และความเป็นมนุษย์เป็นส่วนหนึ่งที่ติดตามอยู่ในการทำงาน

เมื่อเวลาผ่านไป ลูน่ายังคงวนเวียนอยู่ในความคิดของวราลี และค่อย ๆ มีสถานะที่ซับซ้อนขึ้น แม้ทั้งสองจะมีตัวตนแยกจากกันตั้งแต่ต้น แต่ในช่วงหนึ่งการสร้างสรรค์ผลงานทัศนศิลป์ของวราลีได้เกิดขึ้นผ่านการทำงานร่วมกับลูน่าเป็นหลัก ขณะที่ความคิดส่วนอื่นถูกถ่ายทอดผ่านการทำงานในฐานะภัณฑารักษ์ ก่อนที่ความร่วมมือกับลูน่าจะเว้นช่วงไป การกลับมาครั้งนี้จึงเกิดขึ้นพร้อมกับการที่วราลีสามารถสร้างสรรค์ผลงานของตนเองควบคู่ไปกับการทำงานร่วมกับลูน่าได้ โดยมีกรอบแนวคิดที่ช่วยอธิบายสิ่งที่เธอพยายามสื่อสารมาอย่างยาวนานได้ชัดเจนขึ้น

Flat Ontology: การมีอยู่ของลูน่าและมิติของเวลา

นิทรรศการครั้งนี้นำแนวคิดภววิทยาแบบแบนราบ (Flat Ontology) มาเป็นส่วนหนึ่งในการสำรวจสถานะการมีอยู่ของลูน่า โดยสลายลำดับชั้นที่จัดตำแหน่งมนุษย์หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่งไว้เหนือสิ่งอื่น และเปิดให้สิ่งต่าง ๆ ถูกพิจารณาจากการดำรงอยู่ของมันเอง ด้วยวิธีคิดนี้ "ความเป็นลูน่า" จึงไม่ได้ผูกติดอยู่กับรูปลักษณ์ของเด็กผู้หญิงหรือวัตถุชิ้นใดชิ้นหนึ่งอีกต่อไป แสง กลิ่น อุณหภูมิ ความมืด พื้นที่ และวัตถุต่าง ๆ ล้วนสามารถมีสถานะอยู่ในระนาบเดียวกัน และร่วมมีบทบาททำให้การมีอยู่ของลูน่าปรากฏขึ้นในการรับรู้ของผู้ชม

จากการสำรวจสถานะการมีอยู่ของลูน่า อีกแกนสำคัญที่นิทรรศการพาไปสำรวจต่อคือ "เวลา" โดยเฉพาะความพยายามทำให้สิ่งที่เป็นนามธรรมและไม่สามารถจับต้องได้อย่างเวลา สามารถปรากฏขึ้นให้รับรู้ผ่านประสบการณ์บางอย่าง ลูน่าในงานครั้งนี้จึงสัมพันธ์กับสภาวะของ "สิ่งที่ยังคงอยู่" กล่าวคือ สิ่งที่ผ่านพ้นไปแล้วอาจไม่ได้เลือนหายไปอย่างสมบูรณ์ แต่ยังหลงเหลืออยู่ในปัจจุบันผ่านการจดจำ การรับรู้ หรือร่องรอยบางอย่าง ขณะที่สิ่งซึ่งดำรงอยู่ในปัจจุบันเอง ก็ยังไม่ได้มีสถานะที่เสร็จสิ้นหรือหยุดนิ่งตายตัว

มิติของเวลานี้ปรากฏผ่าน 2 สภาวะสำคัญ คือการจดจำ (Remembering) และการกลายเป็น (Becoming) ด้านหนึ่งคือสิ่งที่ผ่านพ้นไปแต่ยังคงถูกจดจำ ทั้งในระดับจิตสำนึกและจิตใต้สำนึก อีกด้านคือสิ่งที่กำลังดำรงอยู่และยังต่อเนื่องไปสู่สิ่งที่สามารถกลายเป็นต่อจากนี้ด้วย ลูน่าจึงอยู่ท่ามกลางอดีตที่ยังคงหลงเหลือ ปัจจุบันที่กำลังดำเนินอยู่ และอนาคตที่ยังไม่อาจคาดการณ์ได้แน่นอน การ "จับต้องเวลา" ใน ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา จึงไม่ได้หมายถึงการพยายามทำให้เวลามีรูปร่าง หากเป็นการทำให้การดำรงอยู่และการเคลื่อนไปของมันสามารถถูกรับรู้ผ่านสิ่งต่าง ๆ ภายในนิทรรศการ

วัตถุและองค์ประกอบต่าง ๆ ภายในนิทรรศการสามารถพาการรับรู้ไปได้ไกลกว่าความหมายที่เราคุ้นเคยหรือประเมินไว้ล่วงหน้า ทำให้สิ่งที่ปรากฏสามารถถูกตีความได้หลายวิธี โดยไม่จำกัดว่าต้องรับหน้าที่เป็นภาพแทนของความหมายใดอย่างตรงไปตรงมา ช่องว่างระหว่างสิ่งที่ปรากฏกับความเป็นไปได้ในการตีความเหล่านี้ คือสิ่งที่ภัณฑารักษ์เรียกว่า "รอยปริแยก" (Rupture) ซึ่งเปิดให้ผู้ชมประกอบสร้างความเข้าใจจากประสบการณ์การรับรู้ของตนเอง และทำให้ความหมายแตกแขนงออกไปได้ในหลายทิศทาง

"แสง" เป็นตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้รอยปริแยกดังกล่าวเห็นได้ชัด กล่าวคือโดยทั่วไปเราอาจเชื่อมโยงแสงเข้ากับความหวัง ความอบอุ่น หรือการมองเห็น แต่แสงที่สว่างจ้าเกินไปก็สามารถทำให้เรามองไม่เห็นได้เช่นกัน ลูน่าเองก็มีรูปลักษณ์ที่ไร้ใบหน้าและดวงตาอยู่แล้ว เมื่อแสงมาตกกระทบร่างของเธอ ก็อาจเปรียบได้กับความเจิดจ้าจนไม่อาจลืมตาได้ การไร้ดวงตาของลูน่าในบริบทนี้จึงอาจหมายถึงสภาวะที่แสงเข้มข้นเสียจนมองไม่เห็นสิ่งใดเลย

จากแนวคิดสู่ผลงานศิลปะจัดวางทั้งสองห้อง

สำหรับห้องศิลปะจัดวางหลัก มีจุดตั้งต้นส่วนหนึ่งมาจากประสบการณ์ของวราลีระหว่างการเดินทางในโปแลนด์ เธอสัมผัสถึงความเศร้าที่ดำรงอยู่ในบรรยากาศของสถานที่ และเป็นครั้งแรกที่รู้สึกว่าความรู้สึกภายในกับสภาพแวดล้อมภายนอกอยู่ในระดับเดียวกัน จนเธออธิบายว่า "ตอนนั้นทุกอย่างมันเศร้าเท่าฉัน"

ท่ามกลางสภาวะที่ภายในและภายนอกดู "เศร้าเท่ากัน" แสงและความอบอุ่นเล็ก ๆ จากคาเฟ่แห่งหนึ่งกลับปรากฏอย่างชัดเจนในการรับรู้ของเธอ ทำให้เกิดความสุขเล็ก ๆ ขึ้น โดยที่ความเศร้ายังคงอยู่ ประสบการณ์ของการรับรู้ความเศร้าและความอบอุ่นที่ดำรงอยู่ร่วมกันนี้ กลายมาเป็นแรงบันดาลใจส่วนหนึ่งของบรรยากาศในห้องศิลปะจัดวางหลัก

เมื่อเข้าสู่ห้องแสดงศิลปะจัดวางหลัก ผู้ชมจะพบทางเดินที่ทอดยาว มืด เย็น และสงบ พร้อมกลิ่นที่ชวนให้นึกถึงไม้และผืนป่า มองไปข้างหน้าจะพบแสงอุ่นปรากฏขึ้นท่ามกลางความมืด เดินเข้าไปใกล้จึงเห็นว่าแสงนั้นมาจากห้องที่ถูกจัดวางอยู่ด้านใน ขณะที่อีกด้านหนึ่งตรงข้ามกับห้อง มีประติมากรรมลูน่านั่งกอดเข่าโดยไร้ดวงตาอยู่ในแสงสลัว

ส่วนห้องศิลปะจัดวางภาพถ่าย เป็นห้องขนาดเล็กที่จัดแสดงภาพถ่ายสื่อผสมจากภาพที่วราลีถ่ายไว้ระหว่างการพำนักที่เวียนนา โดยศิลปินพาลูน่าออกไป "เจอเพื่อน" ด้วยการเดินทางผ่านระบบขนส่งสาธารณะไปยังสถานที่ต่าง ๆ และใช้วิธีทำงานแบบ Improvisation ในฐานะลูน่า โดยมีคำนามเพศหญิงในภาษาเยอรมันเป็นแกนในการสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างลูน่ากับสิ่งต่าง ๆ ที่พบเจอ ทำให้ "เพื่อน" ของลูน่าในซีรีส์นี้ส่วนใหญ่เป็นสถานที่ต่าง ๆ ผลงานภายในห้องจะหมุนเวียน 3 รอบตลอดระยะเวลาของนิทรรศการ โดยการติดตั้งงานจะคำนึงถึงตำแหน่งของลูน่าภายในภาพให้สัมพันธ์กับระดับสายตาของผู้ชม

นอกจากนี้ภายในห้องศิลปะจัดวางภาพถ่ายยังมีประติมากรรมลูน่าขนาดเล็ก 3 รูปแบบ ซึ่งล้วนเป็นรูปลักษณ์ที่เคยปรากฏอยู่ในเส้นทางการทำงานของวราลีร่วมกับลูน่ามาก่อน แม้จะแตกต่างกัน แต่ทั้งหมดมีลักษณะร่วมอย่างหนึ่ง นั่นก็คือการไม่มีใบหน้า

ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา จึงเป็นการกลับมาของลูน่าในสถานะที่ไม่ยึดติดอยู่กับรูปลักษณ์ของตัวละครที่เคยปรากฏอยู่ในเส้นทางการทำงานของวราลี กล่าวคือลูน่าอาจปรากฏผ่านร่างของเด็กผู้หญิง แสง กลิ่น ความเย็น ความมืด ภาพถ่าย หรือสิ่งอื่นที่ดำรงอยู่ภายในห้องจัดแสดง ที่สุดแล้ว การเข้าชมนิทรรศการครั้งนี้จึงอาจไม่ได้มอบคำตอบเดียวไว้ว่า ลูน่าคืออะไร หรือ "เวลา" ที่วราลีพยายามทำให้จับต้องได้นั้นมีรูปร่างแบบไหน บางทีสิ่งที่เหลืออยู่หลังจากเดินออกจากพื้นที่ อาจเป็นเพียงการรับรู้ว่า มีบางสิ่งดำรงอยู่ตรงนั้น และเราเคยอยู่ร่วมกับมันในห้วงเวลาหนึ่งก็เป็นได้

นิทรรศการ "ลูน่า ดินแดนไร้กาลเวลา" ของ วราลี ณ ป้อมเพชร & ลูน่า โดยมี กมล เผ่าสวัสดิ์ เป็นภัณฑารักษ์ เปิดให้เข้าชมฟรี ระหว่างวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 - 28 กุมภาพันธ์ 2570 ที่ Doxza art lab วันอังคาร - อาทิตย์ เวลา 10.00 - 18.00 น.

เรียบเรียงข่าวประชาสัมพันธ์โดย วาฬมีปีก | Flying Whale